Home » Dissociatie

Dissociëren is zo'n wezenlijk onderdeel van getraumatiseerd zijn, dat het niet als een aanverwante stoornis kan worden beschouwd. Je zou het als een onderdeel kunnen zien hoe emoties en herinneringen moeten worden gereguleerd, dat niet alleen maar ook geheugeninhouden/identiteit/bewustzijn en veelal ook coping-strategieen. Dissocieren betekend eigenlijk ontkoppelen of niet associëren, van tijd, ruimte, geheugen, motorisch, identiteit en nog meer. Bijna iedereen ervaart het wel eens in mindere mate.

Een biologische verklaring voor dissociatieve belevingen

Dissociatieve cognitieve en perceptuele veranderingen komen vaak voor op het moment van traumatisering en als een blijvend kenmerk van posttraumatische stressstoornis (PTSS). Na blootstelling aan stress zijn dissociatieve symptomen een voorspeller van de ontwikkeling van PTSS. Recente preklinische gegevens suggereren dat stress de cortico-limbische afgifte van glutamaat stimuleert. Het glutamaat dat vrijkomt tijdens stress in diermodellen beïnvloedt het gedrag, induceert verschillende veranderingen in neurale plasticiteit die langdurige effecten op de hersenfunctie en -gedrag kunnen hebben en draagt ​​bij aan neurale toxiciteit. Antagonist van het N-methyl-D-aspartaat (NMDA) -subtype van glutamaatreceptor stimuleert ook voorbijgaande cortico-limbische glutamaatafgifte bij dieren. Verder worden enkele van de effecten van NMDA-

antagonisten bij dieren geblokkeerd door geneesmiddelen die de glutamaatafgifte verzwakken. Klinische studies suggereren dat NMDA-antagonisten de glutamaatafgifte tijdelijk kunnen stimuleren en symptomen kunnen produceren die lijken op dissociatieve toestanden bij de mens. Een recente studie suggereert dat een geneesmiddel dat glutamaatafgifte vermindert ook de perceptuele effecten van de NMDA-antagonist, ketamine, bij mensen verzwakt. Vanwege de mogelijke bijdrage van hyperglutamaterge toestanden aan de acute en langdurige gevolgen van traumatische stressblootstelling, moet het therapeutisch en neuroprotectief vermogen van geneesmiddelen die glutamaatafgifte verminderen worden onderzocht bij getraumatiseerde personen met dissociatieve symptomen.

Bron: PubMed

PTSS en (dissociatieve) motorische problemen

Ik was op de kliniek, ging hyperventileren, mijn lijf schudde, mijn ademhaling was niet meer onder controle. Daarna kon ik niet meer eten of slikken, mijn lichaam, kon niet meer lopen, viel dan weer voorover en dan weer achterover. Ik kon me niet meer omdraaien, niet uit bed komen, lag uren met bewustzijn verlamd in bed. Men was verbaasd dat ik niet in de war was of stemmen hoorde. Ik was in een lichamelijke shock, ze begrepen niet wat er aan hand was. maar ik wist het wel. Op een gegeven moment werd ik als een baby gevoed. Mijn brein door al die trauma's had zich ontkoppeld van een motorisch bewustzijn en controle. Kon haast niets meer, niet meer van de wc of overeind komen. Niet meer lopen of uit bed komen. Ik zag die verpleegkundigen en het was alsof het hun onverschillig was. Toen ik een paar jaar geleden op YouTube een film zag over slachtoffers van Verdun - shell shock - met zware motorische problemen voelde en wist ik het zeker verdomme zijn die onbenullen va

van psychiaters zo .... Ze dachten dat het door de medicatie kwam. Maar wat een emotionele onbenullen. Ik zeg je, ook de motoriek kan een rol spelen bij dissociatieve problemen. Onhandigheid, schokken en zomaar onbewust een handeling doen. Ik denk als een psychiater mijn bewustzijn zou hebben hij in de auto zou stappen en zich uit wanhoop tegen het verkeer op zou rijden of de plomp in. Ze moesten eens voelen wat het is. Maar ja ik was toch schizofreen, maar ze weten niet hoe ik het bewustzijn en het motoriek moet regelen. Ik had geen motorische controle meer, geen kracht, nog controle of gevoel. Maar ik ben er uit gekomen, opeens had ik weer controle over mijn lijf, gewoon zomaar weer. Ik herinner me dat ik in bed lag en mijn bewustzijn weer contact voelde met mijn lijf. Ik ben dan ook erg te spreken soms over therapieën zoals haptonomie, de integratie tussen geest en lichaam. Tot slot zou misschien conversie hier ook onder kunnen vallen.

De achtergrond waarom dissociatieve stoornissen zo weinig interesse heeft of bekend is in de psychiatrie en bij onderzoek

"We are prone to remember negative and frightful things more than pleasant ones perhaps that's why we tend to forget and ignore those who suffer"

Zo rond begin 1900 hield Freud zich bezig met het verschijnsel hysterie - een term die we niet meer gebruiken, slechts als een kort door de bocht opmerking voor  "aanstellers" - en hypnose. Freud gaf als verklaring deels ook vanwege zijn gedachten m.b.t. ontwikkeling van neurosen verdringing of simpel gezegd vergeten zijn of beter niet bewust als verklaring, vanwege een slechte aanpassing. Door gebrek aan kennis van de hersenen, werd zo de psycho-analyse een dogmatische filosofie zonder bewijzen, empirisch onderzoek en neurologisch inzicht. In zijn tijd werkte ook een "psycholoog" Janet wonende in Frankrijk. Hij zag als verklaring voor de reden van hysterie meer een dissociatief proces getuige verschijnselen als een altered bewustzijn en later geheugenverlies na wakker worden uit een hypnotische toestand. Maar Janet en zijn werken zijn min of meer in de vergetelheid geraakt. We zijn collectief ook de GGZ en psychiatrie - wellicht omdat het aannemelijker was - de gedachtegoed van verdringing en onbewust zijn gaan hanteren. Het brein kun je eigenlijk vergelijken met een motor, in de auto zijn we ons bewust van het geluid, de oliedruk en toerental, maar wat er allemaal in de motor gebeurd niet. Heeft een motor dan ook ook onbewustzijn? Is het voor de mens en zijn hersenen niet nodig dat we ons bewustzijn van waarom en hoe we lopen, eten, seks hebben of voelen. Veel processen in de hersenen verlopen als vanzelf en daar hoeven we ons niet druk over te maken. Dat ook veel processen parallel en automatisch gaan in netwerken, wel zo zijn we gemaakt, gevormd en van nature geboren. Dat ons bewustzijn een enkele milliseconden later bewustzijn blijkend uit imaging-onderzoek en TMS wil nog niet zeggen dat er in onze hersenen een onontdekt gebied is die we bewust moet worden om te genezen. Het nadeel van o.a. de ontwikkeling en beleving van het kind was, is dat het een soort filosofie werd, zonder bereid

te zijn eens kritisch te kijken en vooral te vragen aan let wel kinderen hoe zij de wereld en zich zelf zien en beleven. Empirisch en wetenschappelijk onderzoek was hun in die zin vreemd. Zo werd lange tijd de theorie van de ontwikkeling en de neurosen als verklaring van geestesziekten een theologie, een niet onderzocht dogma die we we collectief en intuïtief als wetenschap gingen zien. Dat we vaak aan nare ervaringen niet willen denken en dus zo willen vergeten ligt voor de hand. Terug komende op Janet en zijn verklaring van dissociatie als gescheiden processen van de psyche raakte dus zo in de vergetelheid. Als je wetenschappelijke informatie zoekt over een neurologische these van of verklaring van gescheiden processen in de hersenen met vaak geheugen problemen achteraf dan vindt je er haast niets over. Het belang om met een verklaring te komen en eens goed onderzoek te doen gebeurd niet. Dissociëren is een zwaar onderbelicht fenomeen met weinig belangstelling in ook de diagnostiek en in de psychiatrie. Het probleem van veel psychologische begrippen is wel dat het meer semantische begrippen zijn en niet afgeleidt aan hoe de hersenen werkelijk werken en dus werkelijke fenomenen. Want waar zit de persoonlijkheid in de hersenen, hoe komt het stand, zijn wij als persoon de zelfde als tien jaar geleden? We denken misschien in termen die we menen te veronderstellen te zien, maar is dat werkelijk zo? Mijn conclusie is daarom dat het begrip dissociatie onderzoek behoeft en een verklaring die neurologisch onderbouwd is die we kunnen onderzoeken en dus testen. Maar we moeten voorkomen twee kampen te maken - dissociatie/ verdringing - en wellicht ligt er een gemeenschappelijke verklaring of achtergrond aan zowel verdringing en dissociatieve processen, misschien wel als reden omstandigheden en hoe het geheugen in samenhang met bewustzijn, perceptie, cognitie en het adaptief vermogen van het brein werkt.

De noodzaak meer te denken in fragmentatie

Het is van belang meer te vragen en bewust te zijn hoe slachtoffers fragmentatie van de persoon middels dissociatieve processen gebruiken en kunnen hebben. Dat onze hersenen meerdere gebieden voor verschillende geheugens - waaronder motorische en andere  is recentelijk meer duidelijk - hebben en het gaat om de integratie hiervan mag toch wel meer bekend  worden verondersteld. Fragmentatie van de werking van o.a. geheugenprocessen is een onontgonnen wetenschappelijk neurologisch gebied. Geheugen, bewustzijn en andere processen zijn integratieve neurologische processen van netwerken. Met de huidige technieken kan men beter onderzoek hier naar doen. Het moet duidelijk zijn dat een opgroeiende kind met sterke dissociatieve neigingen de neuronale netwerkvorming ook niet integratief zal verlopen en zich zo meer zal ontwikkelen. Wat we vaak doen zal een weerslag hebben op netwerkvorming en dus onze hersenen en dus structuren in de hersenen. Dat zou kunnen betekenen dat er clusters van netwerken ontstaan die niet goed geïntegreerd zijn. Fragmentatie slaat niet alleen op fragmentatie van geheugeninhouden maar op ook de cognitie, we moeten daarom meer bewust zijn hoe integratieve processen tot een fragmentie van diverse neurologische processen kunnen ontstaan. Maar het zijn en blijven deels synaptische verbindingen die ook weer hersteld kunnen worden. Tot slot ik betreur het dat velen met DIS, vroeger MPS qua beleving niet serieus 

genomen worden en dat het nog steeds als een iatrogene - door therapie/ behandeling veroorzaakte diagnose - diagnose gezien wordt veelal, als of een gevolg van fantasierijke mensen. Laten we eerlijk zijn, we nemen mensen met angstige en depressieve klachten toch ook serieus als het gaat om beleving. Het is eigenlijk niet meer dan fragmentatie. Het is deels een overlevingsmechanisme en deels een groot lijden als gevolg van de fragmentatie door ernstige traumatisering. Kinderen willen hoop blijven houden, dat men fantasie gebruikt om verder te kunnen of simpel gezegd zo hoop proberen te houden is hoe kinderlijk ook zo emotioneel logisch. Vaak zijn het cognitief begaafde kinderen, waarvan bij normale ontwikkeling men soms praat en speelt met imaginaire vriendjes. Het wordt tijd om DIS of ooit MPS qua beleving serieus te nemen. Maar dan moeten we ook erkennen dat het begrip fragmentatie breder moet worden gezien dan slechts uitsluitend DIS. Men moet meer in de diagnostiek vragen stellen als "hebt het gevoel soms dat u het niet bent als u iets herinnert, hebt u soms meerdere gedachten tegelijkertijd, etc. Het gevolg is eigenlijk wat ze niet kunnen, het integreren en verwerken. De wanhoop veroorzaakt door fragmentatie en in het verleden leven met alle tegenstrijdigheden, soms onbewust om gewoon aan de vereisten van alledag te voldoen, maakt deze problematiek tamelijk complex.

DIS & DESNOS

Bij mensen met DIS en DESNOS is de emotionele ontreddering erger en complexer. Erger niet alleen vanwege de ernst van de trauma's, maar ook door moeten leven met fragmentatie en veelal gaten in hun geheugen. Veelal hebben ze een scala aan psychiatrische klachten, waarvan de meeste ook thuis horen bij de complexe PTSS. Het is jammer dat ze vaak worden gezien als mensen met een fantasierijke beleving en erger als mensen die die lijden aan een psychose, waarvan men de identiteiten - stemmen die eerder fragmenten van de persoonlijkheid zijn - en dus hun stemmen ziet als onderdeel van een schizo-stoornis. Velen hebben behoorlijke gaten in hun geheugen of dat soms complete herinneringen aan hun - meestal vroege jeugd - compleet weg zijn. Wat hier speelt is eigenlijk fragmentatie van de persoonlijkheid. Het is vaak zo dat omstandigheden vaak als trigger werken die een bepaalde identiteit naar voren haalt. Ook werkzaamheden of vereisten

kunnen maken dat een bepaalde identiteit naar voren komt. Het is jammer omdat de protocollaire behandeling bij psychosen veelal niet aansluit bij hun. Bij psychosen moet men bedenken dat dit kriskras onder hele populatie van cliënten in de GGZ voorkomt. Toch is dit een goed te behandelen - zie Onno van der Hart - diagnose. Het vergt wel tijd helaas en met de protocollaire EMDR behandeling is men dan ook niet goed geholpen. Fundamenteel bij mensen met DIS is een verwarrende hechting, het fundament van hun problemen. Ze drijven op innerlijke wanhoop, kunnen vaak net als borderliners geen stabiele en hechte relaties onderhouden. De meesten zijn wat bekend staat verwarrend of psychotisch gehecht. Dit is een van hun fundamentele problemen. Ze geloven vaak net als bij Complexe PTSS in het noodlot of zoeken deze op. Vaak zijn het intelligente mensen. Ze ervaren geen core-personality.

Het internaliseren en splitsen/ dissociëren

Een kind en vooral jongere ervaren zich zelf als emotioneel middelpunt van hoe ouders reageren en voelen zich het middelpunt ook als er dingen gebeuren in de omgeving waar ze geen oorzaak van zijn. Ook als een ouder hun pijn doet, mishandeld of misbruikt voelen ze wel dat ze het niet willen, maar aangezien ze machteloos zijn en de omgeving vaak - met name vroeger - ook niet altijd ingrijpt en zich de emotionele verantwoordelijke spil ervaren,  denken en vooral voelen ze dat ze de aanleiding zijn of proberen het te vergeten. Ze maken het beeld van de misbruikende ouder eigen onder het gevoel dat ze verantwoordelijk zijn. Immers veelal een misbruikende ouder zal het toch ontkennen. Het kind voelt pijn en schaamte, begrijpt het niet en kan het in zijn geest afsplitsen. De herinnering en gevoelens internaliseerd het vaak tot een afgesplitst geheel. Een deel verlangt iets anders en een deel behoudt de pijn, angst en verdriet. Eigenlijk is dit een

dissociatief proces of het internaliseren hierdoor van negatieve ervaringen niet zo vreemd. Ook behoeften en verlangens kunnen gaan dissociëren tot delen. Eigenlijk is dissociëren niet meer dan overlevingsmechanisme die chronisch wordt, doordat de volwassene in het verleden blijft hangen. Internaliseren is eigenlijk niet zo vreemd. We ervaren dat soms ook als volwassenen als we omgaan met mensen, waar we weinig weerstand voor voelen of dat we voelen dat iemand een behoorlijke emotionele invloed op ons heeft. Ga maar eens dagen om in een huis waar iemand zwaar depressief is of psychotisch. Met andere woorden we worden als volwassene soms meegezogen of besmet met iets. Hebben we ons zelf niet eens verloren in bijvoorbeeld de liefde. Internaliseren is eigenlijk wat we allemaal doen, we voelen ons verbonden met onze geliefden of familie, partner.

Emotionele herbelevingen

Veelal denkt men bij flashbacks aan beelden of iets wat je in je geestesoog voor je ziet. Maar ook emotionele herbelevingen komen voor. Het is in die zin dan ook een soort dissociatie, vaak gevoelens niet gekoppeld aan een bewuste herinnering. Dat ook mensen met psychosen of een schizo-stoornis een emotionele flashback kunnen hebben wordt vaak zo niet gezien.

Men ziet het dan als een beleving behorende bij een hallucinatie. Veelal gaat het gepaard met angst. Soms denk ik wel eens dat je flashbacks ook als onderdeel van een dissociatie kan zien. In wezen is de ontkoppeling van beeld en gevoel of wel dus een scheiding eigenlijk ook een soort dissociatie.

"Iets in mij, voelt, denkt en weet niet dat het geweest is."

Dissociëren is eigenlijk niet associëren. Dat kan betrekking hebben op het bewustzijn, de identiteit en het geheugen. Dissociatie maakt dat de persoon delen van zich zelf niet heeft geïntegreerd met als gevolg verandering van cognitie, gedrag en dus gevoelens die daardoor getriggerd worden en ook de gevoelens als gevolg van het trauma, die zo niet verwerkt kunnen worden. Niet bewust aan willen denken is een besluit en geen teken van dissociatie. Velen weten wel dat men soms zo kan opgaan in waar men bezig is, dan men de omgeving niet meer bewust meemaakt of wat daar gebeurd. Ook dat is geen dissociatie. Het betekend eigenlijk dat degene die aan dissociatie lijd vaak gevangen zit als het ware in zijn/ haar herinneringen die niet ervaren kunnen worden als een herinnering in die zin, dat het een plaats heeft in tijd en ruimte. Zo kan het gebeuren dat getraumatiseerde delen van de persoonlijkheid met vaak dezelfde responsen worden getriggerd als een persoon in een situatie zit die doet denken aan het trauma. Het trauma is als het ware ingekapseld in de persoonlijkheid en deze gefragmenteerde 

delen hebben zo hun eigen werkelijkheid, qua denken, voelen en weten. Bij de dissociatieve identiteits stoornis ontwikkeld het zo dat er ook amnesie is tussen perioden waarin deze delen als het ware het roer tijdelijk overnamen. Deze vorm van dissociatie is een gevolg van vaak ernstige kindermishandeling in vaak de vroege jeugd. Sommigen horen vaak in hun hoofd de stemmen van deze gefragmenteerde delen. Dat maakt het ook zo moeilijk om het van schizofrenie met auditieve hallucinaties te onderscheiden. Vaak mede omdat DIS binnen de GGZ een discutabele diagnose is, wordt het onder een schizo-stoornis geschaard.

"Toen leek de wereld wel vervormd, niet echt..."

Derealisatie is een onderdeel van een dissociatieve stoornis. Degene heeft het idee of maakt bewust mee, dat de omgeving, voorwerpen en mensen vervormd, vertekend en onecht zijn. De wereld lijkt wel alsof je met een andere bril kijkt, die vertekend de werkelijkheid doet ervaren. Het kan samen gaan met angst, wat ergens ook wel logisch is. Het is voor degene onwerkelijk. Ook veel mensen met psychosen kunnen zo'n beleving hebben, de hallucinaties en de angsten maken dan ook dat men de werkelijkheid vertekend beleefd. Maar in het laatste geval zijn de belevingen bizarrer. Derealisatie gaat dan niet gepaard met hallucinaties, zoals stemmen horen of wanen.

Vaak hebben mensen met derealisatie toch wel een besef van realiteit, die bij mensen met psychosen vaak sterk afwezig is.

 

"Toen leek ik naar mezelf te kijken, alsof ik er niet was"

Als je last hebt van depersonalisatie voelt je lichaam vreemd. Je lijkt jezelf niet echt meer te zijn. Je kunt hier erg van schrikken. Je voelt niet ‘normaal’. Ik heb soms ervaren dat mijn lichaam niet in de ruimte aanwezig was, alsof ik droomde, er niet was.

Mensen zeggen bijvoorbeeld:
“Ik voel me afgevlakt”
“Ik ervaar weinig emotie, zowel positief als negatief”

“Ik voel me een robot”
“Ik voel me wazig”
“Ik lijk een toeschouwer”

Uit Trouw

Uit onderzoek blijkt dat zeker zeventig procent van de bevolking wel eens vervreemdingsgevoelens heeft gehad. Meestal gaat het dan om vluchtige momenten, veroorzaakt door grote vermoeidheid of stress. Vooral na traumatische ervaringen zoals een auto-ongeluk of een inbraak treden vaak episodes met depersonalisatie/ derealisatie op. Maar de vervreemding kan ook een stoornis op zich zijn. Personen die hieraan lijden leven voortdurend in zo'n staat. Kees, die er al twintig jaar mee worstelt, zegt: ,,Het is alsof je onder een glazen stolp leeft, je ziet de wereld aan je voorbij trekken, maar je kunt er niet bij, het is alsof je naar een film kijkt.'' Esther verwoordt het weer anders: ,,Voor mij voelt het alsof ik er helemaal niet ben, er is geen centrum, geen ik waarop alles wat ik zie of hoor betrekking heeft

Alsof het helemaal niet uitmaakt of ik leef of niet. Ik ben een soort automaat, zonder eigen wil.'' Onderzoek geeft aan dat vervreemding de op twee na meest voorkomende psychische klacht is. Mensen met angststoornissen, depressies, schizofrenie, dwangstoornissen, enkele vormen van epilepsie en migraine hebben vaak ook last van de vervreemdende ervaringen die bij depersonalisatie en/of derealisatie horen.

Zelden is over deze ervaringen iets te lezen in patiëntenvoorlichting of zelfhulpboeken. Ook in het wetenschappelijk onderzoek heeft depersonalisatie relatief weinig aandacht gekregen. Toch zijn depersonalisatie en derealisatie binnen de psychologie al in de negentiende eeuw omschreven.

bron: Trouw 23/10/2003